riskonomi.com

21. Yüzyılda Finansal Risk Yönetimi

Risk Yönetim Ortamı Olarak Vadeli İşlem Borsaları

RİSKONOMİ Editorial

 

Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsaları günümüzde daha çok spekülasyon amaçlı kullanılmakla birlikte temel fonksiyonları kişi ve kuruluşlara risk yönetimi için güvenilir bir ortam sunabilmeleridir. İthalat ya da ihracat yoluyla döviz borçlanan ya da döviz alacağı olan yatırımcıların riskten kurtulmaları için iyi bir araçtır. 

Vadeli İşlem Ve Opsiyon Borsası Nedir? 

Türev Araçlar Piyasalarında işlem gören Vadeli İşlem Sözleşmeleriyle taraflara bugünden belirlenen ileri bir tarihte, üzerinde anlaşılan fiyattan, standartlaştırılmış miktar ve kalitedeki bir malı, kıymeti veya finansal  göstergeyi alma veya satma yükümlülüğü getiren sözleşmelerdir. Bu borsada Vadeli İşlem Sözleşmeleri risk yönetimi, yatırım, spekülasyon ve arbitraj amaçlı olarak yatırımcılar tarafından kullanılır. Çeşitli amaçlara sahip bu yatırımcılar spot piyasaya oranla daha düşük bir maliyetle bu piyasalarda işlem yapabileceklerdir. Döviz dalgalanmalarından korunmak amacıyla kurulmuş olmasına rağmen, Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası günümüzde daha çok spekülasyon amaçlı kullanılmaktadır. Bu borsada alım sözleşmesi veya satım sözleşmesi yapıldığında, alınan veya satılan dövizin tüm bedeli değil, belirli bir oranı (ülkemizde %10′u) ödenmektedir. Günümüzde bu uygulama sadece döviz için değil; borsa endeksleri, değerli maden endeksleri, petrol ve türevi olan enerji kaynakları gibi başka birçok araç için de kullanılmaktadır. Spekülasyon amaçlı kullanımının yanında, ithalat ya da ihracat yoluyla döviz borçlanan ya da döviz alacağı olan yatırımcıların riskten kurtulmaları için iyi bir araçtır. 

Kısa Tarihçe 

ABD’nin ilk  düzenli vadeli işlem borsası olan Chicago Board of Trade (CBOT), 82 üyesi ile 1848 yılında açılmıştır. Mart 1851’de ilk vadeli sözleşme kayıtlara geçilmiş olup; ilk sözleşme kilesi 1 cent’den 3000 kile mısırın  Haziran ayında teslimini içeren bir sözleşmeydi. Chicago Board Options Exchange (CBOE)’nde Nisan 1973’te hisse senedi üzerine opsiyon sözleşmeleri işlem görmeye başlamıştır. Diğer  borsalar hisse senedi üzerine alım opsiyonlarına 1975 ve satım opsiyonlarına da 1977’de başlamışlardır. Bugün beş ABD borsasında 1000’en fazla hisse senedi üzerine opsiyon sözleşmesi işlem görmektedir. CBOE her yıl mart ayında bir risk yönetimi konferansı da düzenliyor. 

Dünyada vadeli işlemler piyasasına geçişte dikkati çeken unsurlar, ekonominin ve piyasanın gelişmişlik düzeyi ve ürün tercihi üzerinedir. Gelişmiş ülkelerde söz konusu piyasaların gelişmekte olan ülkelere göre daha önce kurulmakta olduğu; öte  yandan faiz ve dövize ilişkin vadeli işlem ve opsiyon piyasalarının daha çok tercih edilmekte olduğu anlaşılmaktadır. 

Vadeli İşlem Piyasalarında Kaldıraç Ve Risk 

Vadeli işlem sözleşmelerinin en temel özelliği, kredili alış ve açığa satış işlemlerinde olduğu gibi düşük miktarda para veya teminatla büyük pozisyonlar alınabilmesine imkan vermesidir. Bu yüksek kaldıraç etkisi ile bu piyasalarda yüksek getiriler elde edilebileceği gibi, büyük zararlarla karşılaşma ihtimali de mevcuttur.  Ortaya çıkacak zarar miktarı, başlangıç teminatını aşabileceği gibi, yatırımcının hesabındaki teminatın tümünü de aşabilir. Barings Bankasının batışı bu tür bir vadeli işlem uygulamasının sonucudur. Buna karşılık kurallara uygun ve piyasa eğilimlerini dikkatle izleyen stratejiler ile risk bir ölçüde önlenebilir. Sonuçta, çok kesin olmamakla birlikte, türev ürünlerin ve Vadeli İşlem Borsalarının genelde ekonomiye riski azaltıcı ve yararlı bir etkisi olduğuna yönelik görüş daha baskındır. 

Vadeli İşlemler Piyasasının Özellikleri Ve Sağlayacağı Yararlar ? 

Geleceğe yönelik belirsizliklerin giderilmesine yardımcı olmak açısından vadeli işlem piyasaları önemli rol oynamaktadır.  Fiyatların ve faiz oranlarının gelecekteki seviyelerine dair geniş bir kesimin beklentisini yansıtacak olan Vadeli İşlemler Piyasası ile ekonomik beklentiler ve göstergeler netleşmekte ve kuruluşların stratejik planlama yapabilmeleri kolaylaşmaktadır. Fiyatların ve Faiz Oranlarının gelecekteki seviyelerine dair geniş bir kesimin beklentisini yansıtacak olan Vadeli İşlemler Piyasası ile ekonomide planlama

kolaylaşacak ve öngörülebilir fiyat seviyeleri ile finansal  piyasalardaki istikrarın artması öngörülür.  Emtia üzerine yapılacak vadeli işlem sözleşmeleriyle reel kesimin de bu piyasadan faydalanacağı, bunun da üretime katkı sağlayacağı beklenmektedir. Ayrıca bu piyasada da yapılan tüm işlemlerin Borsa Takas Merkezi’nin garantisi altında olması katılımı teşvik edecek bir önem taşır. 

Çeşitli amaçlara yönelik her yatırımcı (risk yönetimi, spekülasyon, arbitraj) spot piyasaya oranla daha düşük bir maliyetle bu piyasalarda işlem yapabilecektir.  Ancak bu piyasanın kaldıraç özelliğinden dolayı, özellikle spekülasyon amaçlı işlemlerde, potansiyel yüksek getiriye karşılık, ters yönde hareket eden bir piyasada potansiyel yüksek bir risk olduğu her zaman göz önünde bulundurulmalıdır. 

Türkiye Uygulaması : Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş. (VOB) 

Sermaye piyasaları gelişmiş ülkelerde spot piyasaların yanında vazgeçilmez bir unsur olarak görülen vadeli işlem piyasalarının eksikliği ülkemizde uzun yıllardan beri hissedilmiştir. Bu eksikliğin giderilmesi amacı ile, 1999 yılında 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 40′ıncı maddesinde 4487 sayılı Kanunla değişiklik yapılarak, ülkemizde vadeli işlem ve opsiyon borsası kurulabilmesi için gerekli yasal altyapı oluşturulmuştur. Söz konusu madde uyarınca hazırlanan Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik, 23/02/2001 tarih ve 24327 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve 19/10/2001 tarih ve 24558 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2001/3025 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş. (VOB) unvanı altında bir vadeli işlem borsası kurulması kararlaştırılmıştır. Vadeli işlemler borsası dünyadaki gelişmelere paralel olarak anonim şirket şeklinde yapılandırılmış ve 04/07/2002 tarihinde Ticaret Siciline tescil edilerek tüzel kişilik kazanmıştır. 27/03/2004 tarih ve 25415 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası Yönetmeliği ile de Borsa’nın çalışma kural ve esasları belirlenmiştir. 05/03/2004 tarihinde faaliyet izni verilen Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası (VOB) 4 Şubat 2005’de Başbakanımızın ilk gonga vurmasıyla uzaktan erişimli elektronik bir Borsa olarak faaliyete geçmiş ve Türk finans piyasalarındaki önemli bir eksiklik daha tamamlanmıştır.  

Hissedarları 

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (%25), İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (%18), İzmir Ticaret Borsası(%17), İş Yatırım Menkul Değerler A.Ş (%6), Koçbank A.Ş (%6), Vakıf Yatırım Menkul Değerler A.Ş. (%6), Garanti Bankası T.A.Ş (%6), Akbank T.A.Ş (%6), Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşlar Birliği (%6), İMKB TAKASBANK A.Ş (%3) ve Türkiye Sınai ve Kalkınma Bankası A.Ş (%1) kuruluşun hissedarları arasında yer almaktadır. Şirketin ödenmiş sermayesi 9 Milyon YTL’dir. 

VOB’da İşlem Gören Sözleşmeler

Döviz Vadeli İşlem Sözleşmeleri YTL/ Dolar; YTL/ Euro
Faiz Vadeli İşlem Sözleşmeleri    DIBS 91;  DIBS 365 , GDIBS
Endeks Vadeli İşlem Sözleşmesi IMKB-30, IMKB-100 Endeks
Emtia Vadeli İşlem Sözleşmeleri Pamuk ; Buğday, Altın

 Vadeli İşlem Sözleşmelerinde Pozisyon Alımı

 Bir vadeli işlem sözleşmesini alan taraf uzun (long), satan taraf ise kısa (short) olarak adlandırılır.  Uzun pozisyondaki kişi açığa alış yapmış gibidir ve fiyatların yükselmesini umut eder.  Kısa pozisyondaki ise açığa satmış gibidir ve fiyatların düşmesini bekler.  Yani uzun taraf sözleşmenin fiyat artışından kar ederken, kısa taraf zarar eder.  Benzer şekilde, sözleşmenin fiyat düşüşünde uzun taraf zarar, kısa taraf kar eder. Alınan pozisyonlardan elde edilen kar/zarar hesaplamalarına esas olan fiyat, herbir vadeli sözleşme bazında hesaplanan uzlaşma fiyatıdır (P). Aynı dayanak varlığa dayalı farklı vadelerden birinde uzun diğerinde kısa pozisyon alındığında “yayılma (spread) pozisyonu” oluşur. 

Bir vadeli işlem sözleşmesinde uzun veya kısa pozisyonda olan kişi açık pozisyondadır.  Açık pozisyonu vadesinden önce kapatmak için “ters pozisyon” alınarak işlemlere son verilebilir.  Yani uzun pozisyondaki bir yatırımcının, aynı vadede aynı miktarda sözleşme adedinden satış, kısa pozisyondakinin ise alış yapması gerekir. 

Teminatlandırma 

Vadeli İşlem Piyasalarında işlem yapmak isteyen tüm alıcı ve satıcılar sözleşme hükümlerinin tam ve zamanında yerine getirilmesini garantilemek amacıyla Aracı Kurumlardaki hesaplarına belli oranda bir teminat yatırmak zorundadırlar. Vadeli İşlemler Piyasası’nın temelini teminat sisteminin etkin işleyişi oluşturmaktadır.  VİP’nda işlem yapmak üzere yatırılan teminat, basit bir depozito olmasının ötesinde, yatırımcı olarak piyasada karşı karşıya kalınan zararların veya elde edilen karların yansıtılacağı, günlük uzlaşmanın gerçekleşeceği, böylelikle tüm yatırımcıların karşı taraf kredi riskini merkezi bir Takas Kurumu’na devredebileceği bir işlem karşılığı niteliğindedir. 

Emir verildiği zaman teminat hesabına yatırılması gereken tutara başlangıç teminatı denir. Başlangıç teminatını yatırdıktan ve alım/satım işlemini gerçekleştirdikten sonra hesapta bulunması gereken teminat tutarına sürdürme teminatı denir.  Eğer hesaptaki teminat tutarı sürdürme teminatı seviyesine veya altına düşerse, teminat tamamlama çağrısı (margin call) yapılarak hesaptaki teminat tutarının başlangıç teminatı seviyesine getirilmesi istenir.  Teminat oranları ile ilgili bilgiler VOB internet sitesinden elde edilebilir. 

Teminat Tamamlama Çağrısı 

Teminat tamamlama çağrıları seansın bitiminden sonra uzlaşma fiyatının açıklanmasıyla birlikte yapılır.  Her piyasa için sürdürme teminatı başlangıç teminatının %75’i oranındadır.  Ancak Aracı Kurum yaptığı işlemlerde riski azaltmak için teminat değerleme oranlarını farklılaştırabilir.  O günkü uzlaşma fiyatına göre teminatın sürdürme teminatı seviyesine veya altına düşmesi durumunda başlangıç teminatı seviyesine kadar tamamlanması istenir.  Hesaptaki toplam teminat, sürdürme teminatının üzerinde olmasına rağmen nakit teminatın “0”ın altına düşmesi halinde ise yatırımcıdan nakit teminatının negatif (eksi) bakiyesini kapatması (teminatını “0”a eşitlemesi) istenerek teminat tamamlama çağrısı yapılır.  Ayrıca yönetmelik uyarınca gerekli görülen durumlarda borsa tarafından olağanüstü durum teminatı olarak tüm hesap sahiplerinden ek teminat talep edilebilir. 

Seans Saatleri Ve Temerrüt 

09.00-10.00   : İşlem yapılmayan (non-trading) dönem

10.00-12.00   : Normal seans

12.00-13.00   : Öğle arası

13.00-15.00   : Normal seans (devam)

15.15           : Uzlaşma fiyatının duyurulması ve teminat tamamlama çağrısının yapılması

 VOB’ta normal seans saat 15.00’te tamamlanacak ve 15.15’te uzlaşma fiyatı açıklanacaktır.  Uzlaşma fiyatı belli olunca, o gün itibariyle kar/zarar kesinleşecek ve gerekiyorsa teminat tamamlama çağrısı yapılacaktır.   15.15-16.15 saatleri arasında teminat tamamlama çağrısının karşılanması gerekmektedir.  16.15’e kadar teminat tamamlama çağrısına cevap verilmediği takdirde yatırımcı 1. temerrüde düşmüş sayılır.  16.15-EFT kapanış saati 1. temerrüt aralığıdır. EFT kapanış saatinden sonra 2. temerrüt geçerli olmaktadır.  

Yükümlülüklerin T+1 gününde seans başlayana kadar yerine getirilmemesi durumunda öncelikle varsa hesaba ait değerleme dışı nakit dışı teminatlar nakde çevrilir.  Nakit dışı teminat olmaması halinde bu hesaba ait açık pozisyonlar temerrüde düşülen tutar kadar likidite edilir.  (Temerrüdün kapatılması amacıyla nakit dışı varlıkların satışı veya pozisyonların likidasyonu seçeneklerinden hangisinin kullanılacağı ve kullanım sırası TAKASBANK/Borsa tarafından serbestçe belirlenir.)  

Vadeli İşlem Sözleşmesinin Seçimi 

Başarılı bir vadeli işlem sözleşmesi alım-satım işlemi için, vadeli işlem sözleşmesinin seçimi kadar alım-satım kararının veriliş zamanı  ve pozisyon alındıktan sonra oluşabilecek teminat tamamlama çağrısına cevap verebilecek ilave teminatınızın bulunup bulunmadığı da çok önemlidir. Farklı vadeli işlem sözleşmeleri, farklı zaman dilimlerinde farklı derecelerde risk ve getiri içerir.  Bir vadeli işlem sözleşmesinin piyasası belli bir zaman aralığında yukarı ve aşağı doğru hızla hareket edebileceği gibi, diğer bir zaman aralığında oldukça dar bir bantta hareket edebilir.  Vadeli işlem sözleşmesi alım-satım işlemlerinde, fiyatların hareket edeceği yön konusunda haklı olmak çoğu zaman yeterli değildir.  Fiyat hareketlerinin gerçekleşeceği zamanı da iyi tespit etmek gerekmektedir.  Pozisyon açtığınız sözleşmenin vade sonunda fiyatlar sizin tahminleriniz doğrultusunda gerçekleşebilir, ancak vade ortasında oluşabilecek ters fiyat hareketleri size kısa vadede üstlenemeyeceğiniz büyüklükte zarar yaşatabilir bu da kara geçeceğiniz vade sonu gelmeden, pozisyonunuzu kapatma zorunluluğunu doğurabilir.  

Likidite faktörü 

Piyasada işlem yapan yatırımcıların bilmesi gereken en önemli noktalardan biri, bazı sözleşmeler ve bazı vadelerin diğerlerine göre daha aktif olarak alınıp satıldığı, dolayısıyla daha likit olduğudur.  Bu konuda kullanılabilecek en önemli kriter, işlem hacmi (işlem gören sözleşme adedi) ve açık pozisyon sayısıdır (uzun veya kısa pozisyonların sayısı).  İşlem hacmi ve açık pozisyon sayısının artması veya azalması fiyatla birlikte piyasanın yönü hakkında da önemli bilgi verir. Vadeli işlemler piyasasında pozisyonunuzu ters bir pozisyon alarak kapatabileceğiniz likit bir piyasanın varlığı her zaman mümkün olmayabilir. Bu durumda istediğiniz işlemi karşılayacak üyeyi bulmakta zorlanabilirsiniz.  Bu genellikle, fiyatın max ve min artış azalış limitinin bulunduğunda geçerli olur.  

Vadeli İşlem Sözleşmelerinde Vergilendirme 

Vadeli İşlemler Piyasasındaki işlem hacminin gelişiminin desteklenmesi amacıyla Türkiye’de kurulmuş olan Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsa’sında yapılan işlemlerden elde edilen kazançlar için vergi tevkifat oranı sıfır olarak uygulanacaktır. Bakanlar Kurulu’nun 12/1/2009 tarihli ve 2009/14580 sayılı kararı ile, 1 Ocak 2009 tarihinden itibaren yapılacak işlemlere uygulanmak üzere, tam mükellef gerçek kişi ve kurumlar tarafından hisse senetlerine veya hisse senedi endekslerine dayalı olarak yapılan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinden elde edilen değer artış kazançlarından kesilecek stopaj oranı % 0 olarak belirlenmiştir. 

SONUÇ 

Vadeli İşlemler Borsaları nın etkin bir risk yönetimi aracı sunduğu açıkça görülüyor. Daha fazla bilgi internet ortamından veya çalışılan bankaların bu servislerinden edinilebilir. Bunun yanında etkin bir risk yönetimi için sağlam bir risk yönetimi bilgisi, bilinci ve disiplinine sahip olmak gerektiği de açıktır. 

KAYNAK: 

Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası resmi sitesi

http://www.vob.org.tr/VOBPortalTur/DesktopDefault.aspx

Vadeli İşlem Ve Opsiyon Borsası (Vob) Nedir?

http://www.yfas.com.tr/vobhtm.htm

http://www.vob-nedir.com/

http://www.strateji.com.tr/html/vob.asp

http://www.vobsinyalleri.com/tag/vob-nedir/

Belli başlı vadeli işlem borsaları listesi ve linkleri

http://www.vadeli.freeservers.com/borsalar.htm

 

Comments are closed.